Życie żydowskie we Wrocławiu przed 1933 rokiem

Nowa Synagoga Na Wygonie przed zniszczeniem w 1938 roku. (Źródło: Muzeum Miejskie Wrocławia)Do momentu wypędzenia i zamordowania Żydów przez nazistów, Wrocław miał trzecią co do wielkości grupę mieszkańców żydowskich w ówczesnych Niemczech. Gmina żydowska w 1925 roku liczyła około 23,5 tyś. członków; co oznaczało iż 4,2% mieszkańców było wyznania mojżeszowego.

Członkowie gminy żydowskiej mieli w XIX i XX wieku znaczący wpływ na gospodarcze, polityczne, kulturalne oraz religijne życie miasta. Fundacje zamożnych żydowskich mieszkańców umożliwiały tworzenie instytucji społecznych oraz naukowych. Warto wspomnieć fundację filantropa Jonasa Fraenkela (1773-1846), z której korzystano między innymi przy budowie Szpitala Żydowskiego, przytułku dla bezdomnych, i znanego na całym świecie Teologicznego Seminarium Rabinackiego. Od czasów jego założenia w 1854 roku, Seminarium było odwiedzane przez kształcących się z całej Europy, którzy pobierali nauki aby zostać rabinami lub nauczycielami. Przez działanie ważny naukowców, wydawanie znaczących publikacji oraz przez swoją bibliotekę, Seminarium było, aż do momentu zamknięcia w 1938 roku, jedną z najważniejszych baz naukowych kultury żydowskiej w Europie. Zakładane później placówki kształceniowe w Berlinie, Wiedniu, Budapeszcie i w Stanach Zjednoczonych brały Seminarium we Wrocławiu jako wzorzec.

Pomnik upamiętniający zniszczoną nową Synagogę Na Wygonie obecnie ul. Łąkowa. (Źródło: Zespół projektu)

Od 1847 roku Gmina Żydowska składała się ze skrzydła liberalnego i ortodoksyjnego. Obie orientacje miały niezależnego Rabina i modliły się we własnych Synagogach. Ortodoksyjna była Synagoga „Pod Białym Bocianem” – otwarta w 1829 roku, ale liczbowo większa była grupa liberalna, która w roku 1872 wprowadziła się do Synagogi Nowej na Wygonie (dziś. ul. Łąkowa). Ta okazała budowla była po berlińskiej Synagodze największą w ówczesnych Niemczech.

Wiele słynnych osobistości miało swoje korzenie we wspólnocie żydowskiej Wrocławia, do najbardziej znanych należą: nobliści Fritz Haber (1868-1934) i Max Born (1882-1970), Filozofka i Karmelitanka Edyta Stein (1891-1942), ojciec niemieckiej socjaldemokracji Ferdinand Lassalle (1825-1864) i socjolog Norbert Elias (1897-1990).