Opór przeciwko narodowemu socjalizmowi
Musiało się okazać, że brakuje Niemcom jednego znaczącego i podstawowego aspektu wiedzy: mianowicie tego o konieczności wolnego i odpowiedzialnego czynu, nawet przeciw wykonywanej pracy oraz zadaniu. Na miejsce ostatnich wstąpiły z jednej strony nieodpowiedzialny brak litości, z drugiej strony męczące wyrzuty sumienia, które nigdy nie skłoniły ich do działania. Odwaga cywilna może jednak wyrastać jedynie z wolnej odpowiedzialności wolnego człowieka.
Dietrich Bonhoeffer, 1942
Opór Niemców wobec nazistów mógł być powodowany względami politycznymi, religijnymi, humanistycznymi oraz osobistymi. Pochodził z różnorodnych obozów politycznych, tak wiec nie zaistniał „ruch oporu” jako jednolity ruch masowy. Opór składał się z pojedynczych akcji, które były planowane i przeprowadzane przez odizolowane od reszty społeczeństwa pojedyncze osoby lub grupy ludzi.
Pomnik Dietrich Bonhoeffera we Wrocławiu. (Źródło: Zespół projektu)Niektórzy z nich od samego początku znaleźli się w opozycji do nazistów. Inni zaś z czasem i po długim procesie odsuwania się od początkowego poparcia. Liczba opozycjonistów zależna była często od sukcesów reżimu w polityce wewnętrznej jak i zewnętrznej. Tak właśnie udało się nazistom zdobyć szerokie poparcie wśród ludności, poprzez zmniejszenie bezrobocia i pierwsze szybkie sukcesy na początku wojny. Przez przedłużającą się wojnę oraz grożącą klęskę liczba Niemców gotowych stawiać opór wzrastała.
Również formy stawiania oporu były bardzo zróżnicowane. Na jednym końcu skali można znaleźć zachowania, które raczej daje się opisać jako odbieganie od normy, zawierające cichą formę protestu: uchylanie się od Hitlergruß (pozdrowienie na cześć Hitlera), niezachwiana wiara chrześcijańska albo unikanie zebrań młodzieży hitlerowskiej (Hitlerjugend) należały do tych niekonformistycznych zachowań, które często wskazywały na częściowe odrzucanie nazistowskiego reżimu.
Na drugim końcu skali są próby przyczynienia się do zakończenia narodowosocjalistycznej dyktatury. Tak właśnie, głównie ze strony kręgów wojskowych nastawionych krytycznie wobec reżimu, doszło do prób zamachu i planowania obalenia systemu. Inni opozycjoniści zawiązywali siatki i dyskutowali nad politycznymi alternatywami, które mogły by nastać po upadku rządu nazistowskiego. Pomiędzy tymi skrajnymi postawami znajdowało się wiele różnych form zachowania: pisanie i rozpowszechnianie ulotek o treściach opozycyjnych, próby utrzymania w podziemiu struktur grup partii robotniczych lub pomaganie Żydom znajdującym się w niebezpieczeństwie, oto przykłady opozycyjnych zachowań jednostek.
Pomimo tak różnorodnych form oporu, które świadczyły o odwadze cywilnej, trzeba pamiętać, że nie powstał w Niemczech masowy ruch oporu, który by otwarcie i skutecznie przeciwstawił się zbrodniczej narodowosocjalistycznej polityce wojennej oraz zagładzie dokonywanej na Żydach.
W ocenie niemieckiego oporu trzeba zwrócić uwagę na jedną specyfikę: inaczej niż ruchy oporu w okupowanych państwach, Niemcy działający w opozycji nie walczyli przeciwko inwazji lub okupacji, czyli przeciwko zewnętrznemu wrogowi, lecz walczyli przeciwko rządowi własnego państwa.
